آکادمی و موسسه علمی پژوهشی ابن سینا

فصل اول: کلیات پژوهش

1-1- مقدمه

تا ابتداي قرن گذشته رشد جمعیت جهان روند آرامی داشت اما از دهه‌های ابتدایی قرن گذشته روند رشد جمعیت سیر صعودی به خود گرفت به‌طوری‌که در دهه‌های پایانی قرن بیستم رشد فزاینده جمعیت، نگرانی‌های جدي براي بشر ایجاد کرد. در طول قرن بیستم شهرها به مهم‌ترین سکونتگاه بشر تبدیل‌شدند و از اهمیت روستاها کاسته شد. زندگی شهري پدیده‌ای بود که ابتدا در کشورهاي توسعه‌یافته و پیشرفته و سپس در کشورهاي درحال‌توسعه آغاز شد. اگرچه کشورهاي توسعه‌یافته آمادگی لازم براي زندگی شهري را داشتند اما کشورهاي درحال‌توسعه با خیل عظیم مهاجران رهاشده روبرو شدند و به‌ناچار آن‌ها را در شهرها پذیرفتند و بدین‌صورت زندگی شهري ناخواسته‌ای پدید آمد. روزبه‌روز بر تعداد شهرها افزوده شد شهرهایی با مسائل و مشکلات فراوان و انبوه جمعیت مصرف‌کننده که عمدتاً در بخش سوم فعالیت‌های اقتصادي فعال بودند و فعالیت آن‌ها عمدتاً غیر تولیدي، واسطه‌گری و دلالی بود. این وضعیت شرایط عمومی کشورهاي درحال‌توسعه جهان بوده و هنوز هم می‌باشد اما کشورهاي توسعه‌یافته از شرایط مطلوب‌تری برخوردارند با مسائل و مشکلات شهري کمتري مواجه می‌باشند. شناخت مسائل و مشکلات و برنامه‌ریزی براي حل آن مهم‌ترین رسالت جغرافیدانان، جامعه شناسان و برنامه ریزان شهري و اجتماعی است. برنامه‌ریزی‌ها در سطوح بین‌المللی، ملی، منطقه‌ای و محلی صورت می‌گیرد تا با یافتن راه‌حل‌ها و راهکارهاي عملی معضلات شهري به حداقل برسد (اجزا شکوهی و کمانداری، 1397).

بنابراین پدیده‌های مهمی که در قرن‌های اخیر در زندگی اجتماعی و اقتصادی در کشورهای مختلف جهان رخ‌داده است، ظهور شهرهای متعدد و جدید و توسعه شهرهای کهن، پیشرفت شهرنشینی و توسعه شهری است. درکل، پیشرفت شهرنشینی و توسعه شهری نتیجه مستقیم انقلاب صنعتی و ترقی اقتصاد سرمایه‌داری است که نخست در کشورهای غربی و سپس در کشورهای درحال‌توسعه راه‌یافته است. محققان رشته‌های مختلف، شهر را بر اساس مالک‌ها و رویکردهای متفاوت تعریف کرده‌اند. شهر مکانی است که چگالی جمعیت در آن در مقایسه با نواحی اطراف آن بالاست. از دیگر مشخصه‌های شهر، چگالی بالای اشتغال و تولید است. بدین ترتیب، می‌توان یک شهر را محلی دانست که در آن از زمین به‌صورت متمرکز استفاده می‌شود؛ یعنی نسبت ستاده ها و سایر نهاده‌ها به زمین، در مقایسه با نواحی اطراف بالاتر است. در جهان امروز، نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی پدیده‌ای فراگیر و رو به گسترش است. تمرکز بیش‌ازحد جمعیت و فعالیت، به‌ویژه در بزرگ‌ترین شهرهای کشورهای درحال‌توسعه موجب جذب بخش عمده‌ای از پتانسیل‌های توسعه به این شهرها شده است و درنتیجه این شهرها نسبت به دیگر شهرها بیش‌ازحد بزرگ‌تر شده‌اند. ازجمله پیامدهای منفی نابرابری رشد شهرها، به وجود آمدن نخست شهری است. طبق نظریه هوزلیتز، نخست شهری به ایجاد شهرهای انگلی منجر می‌شود که در این راستا در حال حاضر، یکی از چالش‌های اساسی دولت‌ها به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه، سازمان‌دهی ساختار فضایی ملی مطلوب در جریان شهرنشینی درحال‌توسعه دگرگون است. چنین ساختاری امکان تقسیم کارکرد اقتصادی، اجتماعی متعادلی را در سلسله‌مراتب شهری و منطقه‌ای فراهم می‌کند. در اغلب استان‌ها و نواحی ایران نیز سلسله‌مراتب شهری کاملاً به‌هم‌ریخته و بی‌قاعده شکل‌گرفته است که موجب مشکلات متعددی شده است (مستوفی الممالکی و همکاران، 1396).

1-2- معرفی استان موردمطالعه

هُرمُزگان نام یکی از استان‌های جنوبی ایران است که در شمال تنگه هرمز قرارگرفته است. مرکز این استان، کلان‌شهر بندرعباس می‌باشد استان هرمزگان در حدفاصل بین مختصات جغرافیایی ۲۵ درجه و ۲۴ دقیقه تا ۲۸ درجه و ۵۷ دقیقه عرض شمالی و ۵۳ درجه و ۴۱ دقیقه تا ۵۹ درجه و ۱۵ دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ واقع‌شده است. این استان حدود ۶۸ هزار کیلومترمربع (کمابیش اندازه کشور گرجستان) مساحت دارد که از این نظر هشتمین استان کشور است. گویش‌های گرمسیری در این استان رواج دارد. رودخانه گجگ پشت کوه هرمزگان از جهت شمال و شمال شرقی با استان کرمان، غرب و شمال غربی با استان‌های فارس و بوشهر از شرق با سیستان و بلوچستان همسایه بوده و جنوب آن را آب‌های گرم خلیج‌فارس و دریای عمان در نواری به طول تقریبی ۹۰۰ کیلومتر دربرگرفته‌است.

1 شکل (1-1)، موقعیت استان هرمزگان در نقشه ایران

1-3- بیان مسئله

در جهان امروز، نابرابری‌های اقتصادي و اجتماعی به‌عنوان پدیده‌ای فراگیر و رو به گسترش قابل‌مشاهده است. تمرکز بیش‌ازحد جمعیت و فعالیت، مخصوصاٌ در بزرگ‌ترین شهرهاي کشورهاي درحال‌توسعه باعث جذب بخش عمده‌ای از پتانسیل‌های توسعه و جمعیت به این شهرها شده است و درنتیجه اختلاف و گسیختگی در نظام شهري این کشورها به وجود آمده است؛ که این روند مطالعه شهرها و کمک به حل مسائل و مشکلات آن امر اجتناب‌ناپذیری است که به‌عنوان یک نیاز جدي بشر مطرح است. کشور ما با رشد سریع جمعیت و افزایش جمعیت شهري و تعداد شهرها روبروست که خود مسائل و مشکلات زیادي ایجاد می‌کند. استان هرمزگان از این شرایط مستثنا نیست.

شبکه شهري که به‌تبع شرایط جغرافیایی بانظم فضایی خاص شکل‌گرفته‌اند، می‌تواند ازنظر کمی (تعداد جمعیت) و یا ازنظر کیفی (اهمیت و نقش آن‌ها) طبقه‌بندی‌شده و در نظمی از یک‌پایه و ارتفاع در ردیف یا مرتبه‌ای پشت سر هم قرار گیرند که اصطلاحاٌ به نام سلسله‌مراتب شهري نامیده می‌شود.

به‌طورکلی محققین رشته‌های مختلف، شهر را بر اساس ملاک‌ها و رویکردهاي متفاوت تعریف نموده‌اند. به‌طورکلی شهر مکانی است که چگالی جمعیت در آن در مقایسه با نواحی اطراف آن بالا باشد. از دیگر مشخصه‌های شهر، چگالی بالاي اشتغال و تولید است. بدین ترتیب، یک شهر را می‌توان به‌عنوان محلی تعریف نمود که در آن زمین به‌صورت متمرکز مورداستفاده قرار می‌گیرد، یعنی نسبت ستاده ها و سایر نهاده‌ها به زمین، در مقایسه با نواحی اطراف بالاتر است.

در جهان امروز، نابرابری‌های اقتصادي و اجتماعی به‌عنوان پدیده‌ای فراگیر و رو به گسترش قابل‌مشاهده است تمرکز بیش‌ازحد جمعیت و فعالیت، مخصوصاٌ در بزرگ‌ترین شهرهاي کشورهاي درحال‌توسعه باعث جذب بخش عمده‌ای از پتانسیل‌های توسعه به این شهرها شده و درنتیجه این شهرها به‌طور نسبی بیش‌ازحد بزرگ‌تر از دیگی شهرها شده‌اند. ازجمله پیامدهاي منفی نابرابري رشد شهرها، به وجود آمدن نخست شهري است. مطابق با نظریه هوزلیتر نخست شهري به ایجاد شهرهاي انگلی منجر می‌شود. توجه به ایـن نابرابری‌های فضـایی و بی‌عدالتی فضـایی در مطالعات جغرافیـایی در طـول دهـه 1970 نمایـان شـد. در طـی دوره‌های تاریخی، نابرابري در اندازه جمعیتی شهرها روندي فزاینده داشته است. ایـن افزایش جمعیتی در ارتباط با شهرهاي جهان یکسان صورت نگرفته، در مورد کشورهاي توسعه‌نیافته این مسئله حادتر عمل کرده است. در بعضی از آن‌ها، کلان‌شهرها (عمـدتاٌ پایتخت‌ها) 30 درصـد جمعیت کشور را شامل می‌شود. (اجزا شکوهی و کمانداری، 1397).

شهرها به‌عنوان نظام‌های پویا و درعین‌حال پیچیده که کنترل اغلب امور اقتصادی، اجتماعی هر منطقه‌ای را دارا هستند در فرآیند توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و ساختار فضایی بهینه سرزمین نقش تعیین‌کننده‌ای دارند؛ اما اغلب کشورهای درحال‌توسعه، از روند توسعه فضایی سکونتگاه‌ها و نحوه توزیع منطقه‌ای جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی خود ناراضی هستند، به‌ویژه تمرکز بیش‌ازحد فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و جمعیت در بزرگ‌ترین شهر این کشورها (نخست شهر) نه‌تنها باعث جذب بخش عمدهای از توانمندی‌های توسعه‌ای این کشورها به این شهر شده است بلکه خود این شهرها را با مسائل و مشکلات عدیده‌ای مواجه شده‌اند. یکی از مهم‌ترین معضلات کشورهای جهان ازجمله کشور ایران، تمرکز بالای جمعیت و امکانات در شهرهای بزرگ و به وجود آمدن پدیده‌ی نخست شهری و از بین رفتن نظام متعادل سلسله‌مراتب شهری است که این پدیده درنتیجه عدم تعادل در پخش امکانات و تسهیلات مختلف در پهنه سرزمینی و همچنین عدم توجه به توانمندی‌های شهرهای کوچک و میانی می‌باشد.

الگوی نامتوازن توزیع فضایی جمعیت در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و اداری تأثیرات آشکاری دارد. این الگو باعث می‌شود که خلأ جمعیتی و کارکردی در سطح میانی و پایین کانون‌های شهری به وجود آید که این امر نیز از عوامل مؤثر در بروز عدم تعادل در نظام سلسله‌مراتب شهری و گسترش عدم تعادل‌های ناحیه‌ای است در حقیقت، سلسله‌مراتب شهری تجسم فضایی تمام سکونت‌های کوچک و بزرگ در اقتصاد ملی محسوب می‌شود.

بنابراین اثرات منفی ناشی از رشد پدیده نخست شهری بر نظام شهری کشور بارز است، شناسایی این پدیده می‌تواند برنامه ریزان و طراحان توسعه را به اتخاذ تدابیری جهت رفع این معضل وادارد (خمر و همکاران، 1400)

پیدایش یک شبکه شهری و چگونگی شکل‌گیری فضایی آن در یک کشور و یک منطقه، بازتاب پدیداری شکل‌بندی‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در مقاطع مختلف تاریخی و خاص هر دورهای است. بر اساس چنین نگرشی، فضا و شبکه شهری همواره پدیدهای پویا و متحول است که تعامل و یا قبول هرگونه تحول ساختاری، اجتماعی می‌باشد. در یک شبکه شهری متعادل، به علت وجود عملکردها و فعالیت- بسته به فرایندهای تاریخی، جریانات اقتصادی، نظام‌های تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری و همچنین تحولات بین آن‌ها برقرار است. در چنین شبکه شهری ارائه خدمات اقتصادی و بنیادین راحت‌تر صورت می‌پذیرد (بهروزی نیا، 1400).

در کشور ایران افزایش بیش‌ازحد رشد جمعیت کشور در دوره‌های گذشته، گسترش شهرهای بزرگ وجود نابرابری‌های عینی و ذهنی معیشت در زندگی شهری- روستایی، سبب شده است که علاوه بر ایجاد گسستگی در سلسله‌مراتب شهرها و روستاها، مشکلاتی نیز مانند تمرکز سرمایه‌های مالی و اجتماعی به‌صورت نامتوازن در سطح کشور و نیز شهرهای بزرگ، تخریب بیش‌ازحد محیط‌زیست و ... به وجود آید؛ بنابراین، ضروری است تعادلی در نظام شهری یک کشور ایجاد شود تا بتواند از تخریب‌های محیط‌زیست جلوگیری کند و از توان‌ها و امکانات در جهت بهره‌برداری درست استفاده شود. همچنین در صورت تمرکز سرمایه در شهرهای بزرگ، بی‌عدالتی اقتصادی - ایجاد می‌شود (امانپور و حسن پور، 1397).

با توجه به چالش‌های درک شده پژوهش حاضر به عوامل مؤثر بر سلسله‌مراتب نظام شهری استان هرمزگان می‌پردازد.

1-4- سؤالات تحقیق

چه عواملی بر سلسله‌مراتب نظام شهری استان هرمزگان تأثیرگذارند؟

1-4-1- سؤالات فرعی

جمعیت چه تأثیری بر سلسله‌مراتب نظام شهری استان هرمزگان می‌گذارد؟

 مهاجرت چه تأثیری بر سلسله‌مراتب نظام شهری استان هرمزگان می‌گذارد؟

زیست پذیری چه تأثیری بر سلسله‌مراتب نظام شهری استان هرمزگان می‌گذارد؟

1-5- پیشینه‌ی تحقیق

خمر و همکاران (1400) به بررسی و تحلیل نظام سلسله‌مراتب شهری استان گلستان با تأکید بر تغییرات سیاسی- اداری پرداختند. در مقاله حاضر به بررسی نظام سلسله‌مراتب شهری و تأثیر شکل‌گیری استان گلستان در سال 1376 بر این نظام پرداخته‌شده است. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و کمی است و از مدل‌های شاخص نخست شهری، شاخص تمرکز و شاخص تعادل استفاده‌شده است. نتایج نشان می‌دهد که نظام شهری استان گلستان دو سیر متفاوت از 1355 تا 1375 و از 1375 تا 1390 را نشان می‌دهد، از سال 1355 تا 1375 به سمت تعادل حرکت می‌کرده است یا تغییرات آن ناچیز بوده است، اما از 1375 تا 1390 به

سمت نخست شهری و عدم تعادل پیش می‌رود و ایجاد استان گلستان در سال 1376 به‌عنوان واحد سیاسی

جدید در افزایش عدم تعادل نظام شهری آن نقش زیادی داشته است.

برزگر و همکاران (1397) به بررسی و تحلیل و بررسی الگوی سلسله‌مراتب شهری در استان مازندران پرداختند هدف اين مقاله تحلیل و بررسی شبکه شهری استان مازندران می‌باشد. روش مورداستفاده در اين پژوهش توصیفی-تحلیلی می‌باشد. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از تکنیک آنتروپی، مدل رتبه – اندازه و نوع تعدیل‌یافته آن، استفاده‌شده است. نتايج به‌دست‌آمده از تحلیل و بررسی سلسله‌مراتب شهری استان مازندران، بیانگر حاکمیت عدم تعادل در نظام شهری و تمرکز جمعیت در چهار شهر بزرگ استان است. از طرفی ديگر بررسی سلسله‌مراتب شهری استان نشان داد، خط رتبه – اندازه واقعی شهرهای استان هیچ‌گاه بر الگوی تئوريک "رتبه- اندازه" منطبق نشده است. همچنین بر اساس مدل ضريب آنتروپی می‌توان نتیجه گرفت که توزيع فضايی تعداد شهرها در طبقات شهری استان در سه دوره -90 1355 کمتر از 1 بوده و نشان از عدم تعادل در شبکه شهری استان مازندران دارد. به‌طورکلی نتايج، نشان‌دهنده وجود عدم تعادل در نظام سلسله‌مراتبی شهرهای استان می‌باشد.

امانپور و حسن پور (1397)، پژوهشی با عنوان تحلیلی بر پویایی نظام سلسله‌مراتب شهری استان گلستان (1355-90) انجام دادند که باهدف تحلیل سلسله‌مراتب نظام شهری بر اساس داده‌های جمعیتی و فعالیتی بناشده است. رویکرد پژوهش کاربردی و درون‌مایه آن توصیفی- تحلیلی است گردآوری اطلاعات به شیوۀ کتابخانه‌ای بوده است. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از ۲۲ روش نخست شهری، تعادل، تمرکز، جاذبه، ضریب کشش‌پذیری و کشیدگی حل اختلاف طبقه‌ای تحلیل مجاورت نزدیک‌ترین همسایگی و مدل رابطه بین اندازه و اشتغال شهر استفاده شد. برای تحلیل بهتر از آزمون T استودنت و مدل رگرسیون lincar و نرم‌افزارهای SPSS Excel و GIS بهره‌گیری شد. محاسبه‌ها نشان دادند که در سطوح بالای نظام شهری استان گلستان شهر گرگان و گنبدکاووس، قاعده رتبه - اندازه و ازآن‌پس پدیدۀ نخست شهری وجود دارد تا قبل از سال ۱۳۷۵ تعادل نسبی در استان وجود داشت ولی بعدازآن، شبکه شهری استان گلستان رو به عدم تعادل نهاد و در آخرین سرشماری (۱۳۹۰) به نامتعادل‌ترین وضع خود رسید. بین فاصله شهرها تا شهر گرگان و جمعیت‌پذیری آن‌ها رابطه قوی مثبتی وجود دارد؛ همچنین بین فرصت‌های شغلی در بخش خدمات به‌طور قوی و فرصت‌های شغلی در بخش کشاورزی به‌طور متوسط با جمعیت‌پذیری شهرها رابطه معناداری حکم‌فرماست. درنهایت نتیجه‌گیری شد که نظام پخش جمعیت و فعالیت در استان گلستان نیمه متعادل است و این با حمایت دولت از بخش‌های گوناگون اقتصادی به‌طورکلی و بخش کشاورزی به‌طور خاص قابل‌بهبود است.

اجزاء شکوهی و کمانداری (1396) به بررسی و تحلیل نظام سلسله‌مراتبی شهرهای استان کرمان طی سال‌های 90-1335 پرداخته‌اند که مطابق با این پژوهش استان کرمان از چالش‌های نظام شهری رنج می‌برد؛ بنابراین براي شناخت شهرهاي استان کرمان و یافتن راه بهینه براي ایجاد یک ساختار شهري مناسب لازم است ترتیب قرارگیري شهرها و درجه‌بندی و طبقه‌بندی شهري انجام شود، موقعیت هر شهر وزن جمعیتی که در هر دوره نسبت به دوره قبل دارد شناسایی‌شده و مبنایی براي مطالعات بعدي در ابعاد استان کرمان باشد. روش عمده تحقیق توصیفی - تحلیلی است و از حیث نوع تحقیق (کاربري – توسعه‌ای) می‌باشد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که توزیع لگاریتمی شهرها بیانگر وضعیت نخست شهري در استان کرمان می‌باشد؛ اما فاصله طبقات جمعیت شهري هر دوره نسبت به دوره قبل با افزایش جمعیت شهرهاي درجه دوم رو به کاهش بوده، اما درعین‌حال شهر کرمان همچنان نقش مسلط را بر نظام شهري استان داشته و دارد. همچنین توزیع فضایی و جمعیتی شهرهاي استان کرمان مناسب نبوده به طوریکه شهر کرمان به‌عنوان مرکز استان به همراه شهرهاي بم، سیرجان و رفسنجان داراي اختلاف فاحش جمعیتی با بقیه شهرها هستند. لذا لازم است شهرهاي درجه دوم تقویت شوند تا تعادل بیشتري در نظام شهري استان پدید آید.

آقایی زاده (1396)، تحلیلی فضایی بر سلسله‌مراتب شهری با تکیه‌بر شکل‌گیری سیستم پلکانی نظام شهری در ایران را موردبررسی قرارداد. در پژوهش توصیفی- تحلیلی، حاضر با استفاده از سرشماری سال ۱۳۹۵ در سطح استان‌های ایران به بررسی سیستم پلکانی نظام شهری ویژگی‌های مناطق مختلف پرداخته‌شده است. به‌منظور دستیابی به اهداف پژوهش از مدل‌های میانگین نزدیک‌ترین همسایه تحلیل خوشه‌ای فضایی چند فاصله‌ای و بیضی انحراف معیار استفاده شد. در پایان از آزمون اسپیرمن برای کشف روابط میان متغیرهای موردمطالعه از نرم‌افزار SPSS برای انجام آزمونه‌ای آماری و از GIS برای تهیه نقشه‌های موردنیاز استفاده شد. پژوهش حاضر به دنبال توصیف وضعیت شهرها ازنظر سلسله‌مراتب نیست بلکه هدف اصلی آن بررسی سیستم پلکانی در سطوح ملی و منطقه‌ای و کنکاش در موضوعات وابسته به آن است نتایج نشان می‌دهد در ایران نظام پلکانی در هر دو سطح ملی و منطقه‌ای وجود دارد که البته در این میان تفاوت‌هایی در ویژگی‌ها به‌ویژه در تعداد گروه‌های شهری دیده می‌شود از سوی دیگر شهرهای هم‌گروه در این سیستم جز در برخی موارد استثنایی که توزیع خوشه‌ای دارند با توزیع پراکنده همراه هستند. از سوی دیگر میان تعداد نقاط شهری و جمعیت شهری با تعداد گروه‌ها ارتباط معناداری وجود ندارد و برای شکل‌گیری گروه‌های مختلف شهری در نظام پلکانی شهرها باید به دنبال عوامل تأثیرگذار دیگری بود.

مستوفی الممالکی و همکاران (1396)، به ارزیابی نظام سلسله‌مراتبی شهری استان لرستان در دوره 1365 تا 1390 پرداختند، روش اصلی تحقیق توصیفی- تحلیلی و ازنظر نوع تحقیق کاربردی-توسعه ای است. آمار و اطلاعات موردنیاز به روش اسنادی- کتابخانه‌ای گردآوری‌شده است. هدف این تحقیق ارزیابی تحولات سلسله‌مراتب شهری استان لرستان از سال 1365 تا 1390 است. در راستای تجزیه‌وتحلیل اطلاعات از مدل آنتروپی، قانون رتبه- اندازه شهر، مدل حد اختلاف طبقه‌ای و نزدیک‌ترین همسایگی استفاده‌شده است. نتایج و یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد شبکه شهری استان لرستان در سال‌های 1365 و 1375 ازلحاظ توزیع فضایی شهرها تقریباً حالت متعادلی داشته است، ولی در سال‌های 1385 و 1390 این حالت تعادل به‌هم‌خورده است و توزیع فضایی شهرها نامتعادل شده است که از دلایل عمده آن می‌توان به پیدایش شهرهای بسیار کوچک (روستا- شهرها) اشاره کرد. همچنین ازلحاظ توزیع جمعیتی شهرها بر اساس مدل حد اختلاف طبقه‌ای ناهماهنگی و گسیختگی آماری فاحشی در دوره‌های موردبررسی در شهرهای استان وجود دارد.

رستمی و محمدی (1394) به تحلیل تغییرات سلسله‌مراتب شهري استان زنجان دوره 90 – 1355 پرداختند. تحقیق حاضر بر اسـاس رویکـرد کمی- تحلیلی و بر پایۀ اطلاعات کتابخانه‌ای و داده‌هاي آماري، با اسـتفاده از مدل‌های تحلیـل فضـایی؛ رتبـه – انـدازه، تحلیـل نزدیک‌ترین همسایگی، حد اختلاف طبقه‌ای، آنتروپی، هرفیندال و هندرسـون، در دوره‌های موردمطالعـه انجام‌شده اسـت. نتـایج نشان‌دهنده وجود ناموزونی نظام شهري در استان می‌باشد. علت اصلی آن شهر اول استان (زنجان) است که به دلیل مرکـز اسـتان بودن داراي تمرکز خدمات و جمعیت است. در دوره 1355 تعادل مطلوبی در نظام شهرها نسبت به دوره‌های دیگـر برقـرار بـوده، بیشترین ناموزونی در دوره 1375 رخ‌داده ولی در سال‌های پس‌ازآن به‌سوی تعادل پیش رفته و درنهایـت در دوره 1390 نیـز اندکی نسبت به دوره قبل، عدم تعادل افزایش‌یافته است. در مبحث نخست شهري که با سـه شـاخص بررسی‌شده، نتـایج نشـان می‌دهد که میزان نخست شهري از دوره 1365 تا 1390 سال‌به‌سال کاهش‌یافته و از 65% به 60% رسیده است، اما میـزان آن همچنان قابل‌توجه است. همچنین میزان شاخص RN در استان 1.93 است که نشانۀ پراکندگی نسبتاً منظم و نزدیـک بـه حالـت تصادفی سکونتگاه‌هاست. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تنها با ایجاد تعـادل در توزیـع امکانـات و خـدمات و همچنـین ایجـاد فرصت‌های یکسان براي تمام شهرهاي استان می‌توان به توسعۀ پایدار و سلسله‌مراتب فضایی و شهري بهینه دست‌یافت.

بری و اوکالیک کوزارین[1] (2012) بحث توزیع اندازه شهرها: تحلیل مناطق شهری ایالت متحده ناحیه کلان‌شهرها به بررسی ادبیات اندازه شهرها و ارزیابی شهرهای ایالت متحده پرداخته‌اند. نتایج نشان داده است هنگامی‌که مناطق شهری درست تعریف‌شده باشند رشد شهرنشینی ایالت متحده از قانون گیلبرت و اندازه شهرها از قانون رتبه – اندازه زیپف تبعیت می‌کند

چن و ژو[2] (۲۰۰۴) در بررسی توزیع‌های شهر بر اساس مدل زیپف برای جمعیت شهری سال ۲۰۰۰ آمریکا، از هندسه فراکتال به‌جای مرتب‌سازی داده‌ها استفاده کردند و نتیجه گرفتند درحالی‌که توزیع فراوانی اندازه شهرها به‌صورت سلسله‌مراتبی از طریق تئوری مکان مرکزی باقی‌مانده است می‌توان آن را به‌وسیله‌ی چارچوب ریاضی و با اصل بیشینه‌سازی آنتروپی و برخی ایده‌های مرتبط از خودسازمان‌دهی تفسیر کرد

براکمن و همکاران[3] (۱۹۹۹) در بررسی «بازگشت از زیپف» به دنبال توافقی جامع از توزیع اندازه مرتبه رویکرد اقتصادی را در این مدل بررسی کردند. به عقیده آن‌ها قدرت همگام‌سازی و گسترش مدل پیشنهادی آنان به درک بیشتر از توزیع رتبه‌ای در شهرها می. انجامد.

گورین پیس[4] (۱۹۹۵) در بررسی توزیع رتبه اندازه و فرایند رشد شهری بر اساس روش پارتو در شهرهای فرانسه نتیجه گرفت که روش غیر پارتویی توزیع اندازۀ شهری که در برخی از سرشماری‌ها دیده می‌شود می‌تواند با روند رشد ویژه برخی شهرهای متوسط مرتبط باشد

بگویین[5] (۱۹۷۹) در بررسی سلسله‌مراتب شهری و توزیع مرتبه اندازه به تحلیل برخی روابط میان توزیع رتبه‌بندی شهرها و مدل‌های جمعیت مکان مرکزی پرداخت و بیان کرد برای دستیابی به نتایج مطلوب از توزیع رتبه اندازه به تعاریف بیشتری نیاز است.

[1] Berry & Okulicz-Kozaryn

[2] Chen & Zhou

[3] Brakman

[4] Guérin-Pace

[5] Beguin