اصطلاحات مهم در نگارش مقاله، سابمیت، پذیرش و چاپ مقاله

انتشار مقاله علمی فرایندی نظام‌مند و توأم با اصطلاحات تخصصی است که برای موفقیت در نگارش، سابمیت (ارسال)، پذیرش و چاپ مقاله باید با آن‌ها آشنا شوید. در این نوشته تلاش شده است که مهم‌ترین اصطلاحات مربوط به هر مرحله با زبانی روشن، مثال‌ها و نکات عملی توضیح داده شود تا پژوهشگران و دانشجویان بتوانند مسیر انتشار را بهتر درک و مدیریت کنند.

فهرست مطالب

مقدمه

اصطلاحات کلی در نگارش مقاله

اصطلاحات مرتبط با سابمیت (ارسال) مقاله

اصطلاحات مرتبط با فرایند داوری و پذیرش

اصطلاحات مرتبط با چاپ و انتشار

اصطلاحات مالی و حقوقی مرتبط با انتشار

نکات عملی و پیشنهادها برای موفقیت در انتشار

نتیجه‌گیری

منابع و ارجاعات پیشنهادی

1. مقدمه

چاپ مقاله علمی شامل مراحل مختلفی است: انتخاب موضوع، نگارش، ارسال به مجله یا کنفرانس، داوری، دریافت نتایج داوری (قابل قبول، نیاز به بازنگری، رد)، اصلاحات، پذیرش نهایی و در نهایت چاپ و نمایه‌سازی. هریک از این مراحل با اصطلاحاتی همراه است که آگاهی از آن‌ها باعث کاهش خطاها، تسریع فرایند و بهبود شانس پذیرش می‌شود.

2. اصطلاحات کلی در نگارش مقاله

1. مقاله (Article / Paper)

• تعریف: گزارش مکتوب یک پژوهش، یافته‌های جدید، مرور نظام‌مند یا مقاله نظری.
• انواع: مقاله پژوهشی (Research Article)، مقاله مروری (Review), Note/Short Communication, Case Study، Methodology.

2. عنوان (Title)

• توضیح: نمای کلی و مختصر از موضوع تحقیق. باید دقیق، گویا و کوتاه باشد و کلمات کلیدی را منعکس کند.

3. چکیده (Abstract)

• تعریف: خلاصه‌ای 100–300 کلمه‌ای از هدف، روش، نتایج و نتیجه‌گیری تحقیق.
• نکته: بسیاری از خوانندگان و داوران ابتدا فقط چکیده را می‌خوانند؛ لذا باید دقیق و جذاب باشد.

4. کلمات کلیدی (Keywords)

• تعریف: 3–6 واژه یا عبارت که محورهای اصلی مقاله را نشان می‌دهد.
• هدف: کمک به نمایه‌سازی و جستجوی مقاله.

5. مقدمه (Introduction)

• هدف: معرفی مسئله، بیان پیشینه، خلأ تحقیقاتی و هدف مطالعه.

6. مرور ادبیات (Literature Review)

• تعریف: تحلیل و جمع‌بندی پژوهش‌های مرتبط پیشین و جایگاه کار شما.

7. روش‌شناسی (Methodology / Methods)

• توضیح: شرح روش‌ها، مواد، طراحی پژوهش و روش‌های تحلیل داده که پژوهش را تکرارپذیر می‌سازد.

8. نتایج (Results)

• تعریف: ارائه یافته‌های پژوهش بدون تفسیر گسترده؛ معمولاً شامل جداول، شکل‌ها و آمار.

9. بحث (Discussion)

• هدف: تفسیر نتایج، مقایسه با مطالعات پیشین، محدودیت‌ها و پیامدهای نتایج.

10. نتیجه‌گیری (Conclusion)

• توضیح: خلاصه‌ متن اصلی، پیام اصلی و پیشنهادات برای پژوهش‌های آتی.

11. منابع (References / Bibliography)

• نکته: ارجاع‌دهی دقیق و پیروی از سبک مرجع‌دهی مجله (APA, IEEE, Vancouver و غیره).

12. پیوست/ضمیمه (Appendix / Supplementary Material)

• کاربرد: ارائه داده‌های تکمیلی، محاسبات طولانی یا کدها که در متن اصلی نمی‌گنجد.

3. اصطلاحات مرتبط با سابمیت (ارسال) مقاله

1. Submission / Manuscript Submission (ارسال مقاله)

• توضیح: فرستادن نسخه کامل مقاله (manuscript) به سیستم مجله یا کنفرانس (مانند سیستم‌های Editorial Manager، ScholarOne یا ارسال ایمیلی).
• نکات: آماده‌سازی فایل‌ها (مقاله، چکیده، جداول و شکل‌ها، نامه پوششی)، رعایت قالب مجله (template)، و ارائه اطلاعات نویسندگان و مؤسسه.

2. Cover Letter / Letter to Editor (نامه پوششی)

• تعریف: نامه‌ای کوتاه به سردبیر که اهمیت کار، نوآوری، و چرایی مناسب بودن مجله را توضیح می‌دهد.
• نکته: اشاره به تطابق با اهداف مجله، پیشنهاد/عدم پیشنهاد داوران و اعلام تضاد منافع.

3. Corresponding Author (نویسنده مسئول پیگیری)

• نقش: شخصی که تمام مکاتبات با مجله را انجام می‌دهد، مسئول ارسال اصلاحات و دریافت نسخه‌های پذیرش و چاپ.

4. Preprint (پیش‌چاپ)

• تعریف: نسخه اولیه مقاله که قبل از داوری همگانی روی مخازن عمومی (مثل arXiv, bioRxiv) منتشر می‌شود.
• مزایا/معایب: سرعت انتشار، بازخورد از جامعه؛ اما باید سیاست مجله را درباره پیش‌چاپ بررسی کرد.

5. Suggested Reviewers / Recommended Reviewers (داوران پیشنهادی)

• توضیح: نویسنده می‌تواند برخی داوران مناسب را برای بررسی مقاله پیشنهاد دهد؛ معمولاً باید بی‌طرف و بدون تضاد منافع باشند.

6. Conflict of Interest (تضاد منافع)

• معنا: هر رابطه‌ای که ممکن است بر بی‌طرفی نتایج یا گزارش تأثیر بگذارد؛ باید اعلام شود.

7. Double Submission (ارسال همزمان به چند مجله)

• هشدار: اغلب مجلات این کار را ممنوع می‌دانند؛ می‌تواند منجر به رد و تحریم شود.

4. اصطلاحات مرتبط با فرایند داوری و پذیرش

1. Editorial Screening / Desk Rejection (غربال اولیه / رد سردبیری)

• تعریف: بررسی اولیه توسط سردبیر یا دستیاران برای تطابق با حوزه و کیفیت پایه؛ ممکن است مقاله بدون ارسال به داوری رد شود.
• دلیل‌ها: خارج از حوزه مجله، استانداردهای نگارش پایین، نوآوری کم یا ارجاعات ناقص.

2. Peer Review / Refereeing (داوری همتا)

• انواع:
  • Single-blind: داور می‌داند نویسنده‌ها کی هستند، نویسنده‌ها داوران را نمی‌دانند.
  • Double-blind: نام نویسندگان از داور و نام داوران از نویسندگان مخفی است.
  • Open Peer Review: هویت داوران افشا می‌شود یا نظرات منتشر می‌گردد.
• هدف: ارزیابی کیفیت علمی، اصالت، روش‌شناسی و اهمیت پژوهش.

3. Reviewer Comments (نظرات داوران)

• توضیح: بازخورد داوران شامل نقاط قوت، ضعف و پیشنهادات اصلاحی.

4. Decision Types (نتایج داوری)

• Accept (پذیرش): مقاله بدون یا با اصلاحات جزئی پذیرفته شده است.
• Accept with Minor Revisions (پذیرش با اصلاحات جزئی): اصلاحات کوچک مورد نیاز است؛ معمولاً سریع پذیرفته می‌شود بعد از اصلاح.
• Major Revisions / Revise and Resubmit (بازنگری اساسی): تغییرات مهم لازم است؛ مقاله مجدداً به داوران برمی‌گردد یا سردبیر تصمیم نهایی می‌گیرد.
• Reject (رد): مقاله پذیرفته نمی‌شود. ممکن است قابل بازنگری مجدد در همان مجله نباشد.
• Reject but Encourage Resubmission (رد ولی تشویق به ارسال مجدد): گاهی مجلات می‌گویند مقاله پس از بازنویسی اساسی مجدداً ارسال شود (در واقع شبیه major revision ولی معمولاً به معنی رد رسمی است).

5. Revise and Resubmit (R&R)

• فرایند: نویسندگان اصلاحات را انجام داده و نسخه جدید را همراه با پاسخ به نظرات داوران (Response to Reviewers) ارسال می‌کنند.

6. Response to Reviewers (پاسخ به داوران)

• محتوا: شرح نظرات داوران و نحوه رفع هر کدام؛ باید مفصل، مودبانه و شفاف باشد. معمولاً شامل:
  • نقل قول نظر داور
  • پاسخ نویسنده (توضیح یا ارائه اصلاحات)
  • ذکر محل اعمال تغییر (مثلاً صفحه/پارگراف/خط)

7. Acceptance Letter (نامه پذیرش)

• توضیح: اعلام رسمی پذیرش مقاله و معمولاً شامل اطلاعات درباره فرمت نهایی، الزامات کپی‌رایت و مراحل بعدی.

8. Appeal (اعتراض به تصمیم)

• تعریف: نویسنده می‌تواند در صورت احساس بی‌عدالتی در داوری، به سردبیر اعتراض کند؛ اما باید شواهد قوی و مستدل ارائه شود.

5. اصطلاحات مرتبط با چاپ و انتشار

1. Proofs (نسخه‌های اصلاحی برای صفحه‌بندی / پروف)

• تعریف: نسخه‌ای از مقاله که توسط ناشر برای بررسی نهایی ارسـال می‌شود تا نویسندگان خطاهای چاپی یا نهایی را اصلاح کنند.
• نکته: باید با دقت بررسی شود؛ تغییرات محتوایی بزرگ معمولاً پس از این مرحله دشوار است.

2. DOI (Digital Object Identifier)

• تعریف: شناسه منحصربه‌فرد دیجیتال برای هر مقاله که دسترسی و ارجاع‌دهی را پایدار می‌کند.
• فرمت: معمولاً به صورت 10.xxxx/xxxxx

3. Galley Proof / Page Proof

• توضیحات: نسخه نهایی قبل از چاپ که صفحه‌بندی شده است؛ مشابه Proofs.

4. Online First / Early View / Ahead of Print

• تعریف: انتشار آنلاین مقاله پیش از اختصاص شماره چاپی؛ امکان دسترسی سریع‌تر به مقاله را فراهم می‌کند.

5. Issue / Volume (شمارۀ نشریه / جلد)

• تعریف: مقالات در شماره‌ها و جلدهای مشخص مجله منتشر می‌شوند؛ Volume معمولاً سال را نشان می‌دهد و Issue فصل یا شماره در آن سال است.

6. Open Access (دسترسی آزاد)

• تعریف: مقاله به‌صورت آزاد برای همگان قابل دسترسی است بدون پرداخت هزینه اشتراک.
• انواع:
  • Gold OA: نویسنده یا مؤسسه هزینه مقالات (Article Processing Charge - APC) را پرداخت می‌کند و مقاله آزاد می‌شود.
  • Green OA: نسخه‌ای از مقاله (معمولاً پیش‌چاپ یا نسخه پذیرفته‌شده) در مخزن مؤسسه یا پیش‌چاپ قرار می‌گیرد.
  • Hybrid OA: مجلات اشتراکی گزینه پرداخت APC برای باز کردن یک مقاله خاص دارند.

7. Article Processing Charge (APC) — هزینه پردازش مقاله

• تعریف: هزینه‌ای که برخی مجلات برای انتشار OA از نویسنده یا مؤسسه دریافت می‌کنند.
• نکته: مبلغ متغیر و گاهی بالا؛ لازم است قبل از ارسال بررسی شود.

8. Copyright Transfer / License to Publish (انتقال حق نشر / مجوز نشر)

• معنی: موافقت‌نامه‌ای که نویسنده امتیازهای نشر را به ناشر منتقل یا مجوز استفاده مشخصی (مثلاً Creative Commons) می‌دهد.
• نکته: مهم است که نویسنده حقوق خود را بشناسد؛ استفاده از مجوزهای CC-BY، CC-BY-NC و ... تفاوت‌هایی در بازنشر کاربرد دارند.

9. Creative Commons Licenses (مجوزهای کرییتیو کامنز)

• انواع رایج:
  • CC-BY: بازترین مجوز—فقط نیاز به ذکر منبع دارد.
  • CC-BY-NC: استفاده غیرتجاری مجاز است.
  • CC-BY-ND: بدون تغییر مجاز است.
• کاربرد: تعیین نحوه دسترسی و بازاستفاده از مقاله.

10. Indexing / Abstracting (نمایه‌سازی)

• تعریف: قرار گرفتن مقاله یا مجله در پایگاه‌های اطلاعاتی مانند Scopus, Web of Science, PubMed که دیده‌شدن و ارجاعات را افزایش می‌دهد.
• نکته: نمایه‌شدن معمولاً نشانه کیفیت و اعتبار است.

11. Impact Factor (ضریب تأثیر) و معیارهای سنجش

• تعریف: معیارهایی مانند Impact Factor (JCR)، CiteScore، h-index و SJR برای ارزیابی مجلات یا پژوهشگران استفاده می‌شوند.
• نکته: این معیارها مزایا و محدودیت‌هایی دارند و نباید تنها ملاک انتخاب مجله باشند.

6. اصطلاحات مالی و حقوقی مرتبط با انتشار

1. APC (Article Processing Charge) — هزینه پردازش مقاله

(توضیح در بالا)

2. Waiver (معافیت از هزینه)

• تعریف: برخی مجلات برای پژوهشگران از کشورهای با درآمد کم یا در شرایط خاص معافیت از APC ارائه می‌کنند.

3. Predatory Journals (مجلات شکارچی)

• تعریف: مجلات یا ناشرانی که ادعای انتشار علمی دارند ولی فرایند داوری واقعی ندارند، هزینه‌های بالا می‌گیرند و کیفیت علمی پایینی دارند.
• هشدار: از فهرست‌های معتبر (DOAJ, Beall’s list سابقاً) و بررسی شاخص‌هایی مانند شفافیت، نمایه‌سازی و انطباق سیاست‌ها اجتناب کنید.

4. Copyright Transfer Agreement (CTA)

• (توضیح در بخش حقوقی)

5. Licensing Fee / Page Charges (هزینه صفحات)

• توضیح: بعضی مجلات برای هر صفحه هزینه می‌گیرند یا برای رنگی چاپ شدن شکل‌ها هزینه مجزا دارند.

7. نکات عملی و پیشنهادها برای موفقیت در انتشار

1. انتخاب مجله مناسب

• نکات:
  • محدوده و اهداف مجله را بخوانید.
  • چند مقاله اخیر مجله را بررسی کنید تا ببینید آیا موضوع شما با آن‌ها همخوانی دارد یا خیر.
  • نمایه‌سازی و معیارهای مجله را بررسی کنید.
  • سیاست‌های Open Access و APC را ببینید.

2. رعایت قالب و دستورالعمل نویسندگان

• نکته: بسیاری از ردهای سردبیری به دلیل عدم رعایت قالب یا دستورالعمل است؛ قالب فایل، فرمت رفرنس‌ها، محدودیت‌های کلمات و شکل‌ها را دقیقاً اجرا کنید.

3. نوشتن یک Cover Letter قانع‌کننده

• موارد:
  • چه چیزی جدید است؟
  • چرا مخاطبان مجله به این مقاله علاقه‌مند خواهند شد؟
  • تضاد منافع یا منابع مالی را اعلام کنید.
  • در صورت نیاز داوران پیشنهادی را ذکر کنید.

4. آماده‌سازی پاسخ به داوران

• الگو:
  • با احترام و مودبانه شروع کنید.
  • نظر داور هر بند را نقل قول کنید و سپس پاسخ دهید.
  • اگر با نظر داور مخالفید، دلیل علمی و مستند ارائه دهید.

5. دقت در آمار و روش‌شناسی

• نکته: بسیاری از ردها به دلیل ضعف در طراحی مطالعه یا تحلیل آماری است؛ در صورت نیاز از آماردان مشورت بگیرید.

6. جلوگیری از سرقت علمی و خودسرقت (Plagiarism & Self-plagiarism)

• نکته: از ابزارهای بررسی سرقت علمی استفاده کنید و منابع را درست ارجاع دهید. استفاده دوباره از متن قبلی (حتی از خود) باید اعلام یا بازنویسی شود.

7. مدیریت زمان و پرونده‌های ارسالی

• پیشنهاد: یک پیگیری منظم برای وضعیت ارسال‌ها داشته باشید و نسخه‌های نهایی و مکاتبات را ذخیره کنید.

8. اصطلاحات تکمیلی و تخصصی که ممکن است برخورد کنید

• Pre-submission enquiry: پرسش مقدماتی به سردبیر برای اطلاع از پذیرش احتمالی قبل از ارسال رسمی.
• Editorial Assistant / Managing Editor: افراد تیم سردبیری که فرایندهای اداری را مدیریت می‌کنند.
• Desk Accept: پذیرش در مرحله اولیه بدون فرستادن به داوری (بسیار نادر).
• Conditional Acceptance: پذیرش مشروط به انجام اصلاحات یا ارائه مستندات خاص (مانند تایید اخلاقی).
• Retraction: پس گرفتن مقاله از نشریه پس از انتشار به دلیل خطا یا تقلب.
• Erratum / Corrigendum: اصلاحات پس از انتشار برای رفع اشتباهات کوچک (Erratum معمولاً توسط ناشر، Corrigendum معمولاً توسط نویسنده).
• Addendum: افزوده‌ای پس از انتشار که اطلاعات تکمیلی ارائه می‌دهد.
• CrossRef: سرویس ثبت DOI و لینک‌دهی ارجاعات بین‌المللی.
• ORCID iD: شناسه یکتا برای پژوهشگران برای پیوند انتشارها و فعالیت‌های پژوهشی.
• Acknowledgements: سپاس‌گذاری از کمک‌های مالی، افراد یا نهادهایی که در پژوهش مشارکت داشتند.
• Ethical Approval / IRB (Institutional Review Board): تاییدیه اخلاقی برای پژوهش‌های انسانی/جانوری.
• CONSORT / PRISMA / STROBE: دستورالعمل‌های گزارش‌دهی برای انواع مطالعات (آزمایشی بالینی، مرور نظام‌مند، مطالعات مشاهداتی).

9. نتیجه‌گیری — جمع‌بندی کلیدی

• آشنایی با اصطلاحات علمی مرتبط با نگارش، ارسال، داوری و چاپ مقاله به شما کمک می‌کند مسیر انتشار را با اطمینان و کارآمدی بیشتری طی کنید.
• رعایت دستورالعمل مجلات، نگارش روشن، آماده‌سازی پاسخ‌های مستدل به داوران، و دقت در مسائل حقوقی و اخلاقی شانس پذیرش را افزایش می‌دهد.
• همیشه قبل از ارسال، سیاست مجله درباره Open Access، پیش‌چاپ، هزینه‌ها و حقوق نشر را بررسی کنید تا از مشکلات بعدی جلوگیری شود.

10. منابع و ارجاعات پیشنهادی جهت مطالعه بیشتر

• وب‌سایت‌های مجلات معتبر و صفحات راهنمای نویسندگان آن‌ها
• سازمان‌ها و دستورالعمل‌های گزارش‌دهی: CONSORT, PRISMA, STROBE
• پایگاه‌های اطلاعاتی: PubMed, Scopus, Web of Science
• CrossRef و سایت DOI برای ثبت و یافتن شناسه‌ها
• منابع آموزشی درباره نگارش علمی و اخلاق پژوهش